در دوران غيبت صغرى بارها اتفاق افتاد كه برخى يا گروهى از شيعيان به حضور آن حضرت رسيدند . اين ديدارها گاه به‌طور ناشناس و اغلب با هماهنگى وكيلان و فرستادگان امام انجام مىشد . « 1 » بدين ترتيب با آغاز دوران غيبت ، وكيلان خاص و نائبان امام عليه السّلام باتوجه به رهنمودهاى آن حضرت به امور شيعيان رسيدگى مىكردند و اين وضعيت تا سال 329 ق ، كه آخرين نائب امام درگذشت ، ادامه يافت . اين دوران 69 ساله به نام غيبت كوتاه يا غيبت صغرى معروف شد و پس از آن ، مرحلهء ديگرى از غيبت ، كه به غيبت كبرى مشهور است ، آغاز گرديد . تمايز و تفاوت اين دو مرحلهء غيبت ، چنان‌كه در روايات تذكر داده شده ، در اين بوده است كه در غيبت صغرى برخى از شيعيان خالص و وكيلان خاص ، يا نائبان از جا و مكان امام آگاهى داشتند ولى در غيبت كبرى كسى از اين امر آگاه نيست ، مگر معدودى از مواليان خاص دينى آن حضرت . در روايات متعددى به وجود دو غيبت و وجه تمايز آن‌ها تصريح شده ، از آن جمله روايت اسحاق بن عمار صيرفى از امام صادق عليه السّلام است كه به ويژگى فوق الذكر اشاره دارد « 2 » ؛ اما تفاوت بارز اين دو مرحلهء غيبت آن است كه در غيبت صغرى ، وكيلان خاصى ( نائبانى « 3 » ) از طرف امام عليه السّلام تعيين و معرفى مىشدند تا شيعيان در حل مسائل و مشكلاتشان ، كه نياز به ارتباط با امام عليه السّلام داشت و نيز تحويل امانات و وجوه شرعيشان به آنان مراجعه نمايند ، ولى در غيبت كبرى ، كسانى به‌عنوان وكيلان خاص ( نائب ) از طرف امام معرفى نشدند و شيعيان در اين

--> ( 1 ) . در اين‌باره نگاه كنيد به همين كتاب : فصل چهارم ، بخش سوم ، پيشوايى شيعيان . ( 2 ) . كلينى ، همان ، ص 340 و نعمانى ، الغيبه ، ص 175 و بعد از آن . ( 3 ) . توجه به اين نكته لازم است كه در منابع كهن تاريخى و روايى هيچ‌گاه از ايشان با عنوان نائب نام برده نشده است ، بلكه با همان عنوان كلى وكيل و در برخى موارد با نام سفير ياد شده‌اند . به نظر مىرسد كه عنوان نائب در سده‌هاى متأخرتر بر ايشان اطلاق گرديده تا از وكيلان عام امام عليه السّلام در غيبت صغرى ، كه تحت‌نظر اينان بودند ، متمايز گردند .